Wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 15 czerwca 2023 r. w sprawie C-520/21 jednoznacznie wykluczył możliwość żądania przez bank wynagrodzenia za korzystanie z kapitału po unieważnieniu umowy kredytu frankowego. Dla setek tysięcy kredytobiorców oznacza to definitywne zamknięcie najpoważniejszej linii obrony banków.

Tło sprawy

Pytanie prejudycjalne skierowane do TSUE dotyczyło fundamentalnego zagadnienia procesowego — czy bank, którego umowa kredytu indeksowanego do franka szwajcarskiego została uznana za nieważną, może domagać się od kredytobiorcy dodatkowego wynagrodzenia za to, że przez lata korzystał z udostępnionego kapitału. Polskie banki konsekwentnie podnosiły takie roszczenia jako element strategii procesowej, próbując zniechęcić konsumentów do dochodzenia unieważnienia umów.

Sprawa miała kluczowe znaczenie dla zasad rozliczenia stron po prawomocnym stwierdzeniu nieważności. W przypadku akceptacji argumentacji banków rzeczywista korzyść z unieważnienia umowy mogłaby zostać znacznie ograniczona — czasem nawet do zera.

Rozstrzygnięcie TSUE

Trybunał stwierdził, że celem dyrektywy 93/13/EWG jest skuteczna ochrona konsumenta i utrzymanie odstraszającego skutku wobec przedsiębiorców stosujących nieuczciwe klauzule. Jeżeli bank mógłby uzyskać od konsumenta dodatkowe wynagrodzenie, ten odstraszający skutek zostałby istotnie osłabiony — przedsiębiorca tracił by korzyść z klauzuli, ale uzyskiwałby jednocześnie inną formę rekompensaty.

„Przedsiębiorca nie może czerpać korzyści gospodarczych z sytuacji powstałej w wyniku jego własnego bezprawnego działania.”
— TSUE, wyrok z 15 czerwca 2023 r., C-520/21

Trybunał jednocześnie dopuścił, by konsument — jeśli chce — mógł dochodzić od banku własnych roszczeń wykraczających poza zwrot rat, w tym waloryzacji lub odszkodowania za korzystanie z jego środków. Powstała tym samym asymetria pozytywna dla kredytobiorców.

Konsekwencje dla rozliczeń

Skutki wyroku są wielowymiarowe. Po pierwsze, banki utraciły argument blokujący wielu klientów przed wystąpieniem z pozwem. Po drugie, zmienił się sposób kalkulacji rzeczywistej korzyści z unieważnienia. Po trzecie, otworzyła się droga do dodatkowych roszczeń konsumenckich.

• Bank zwraca wszystkie wpłacone raty, prowizje i koszty około-kredytowe.
• Konsument zwraca wyłącznie nominalny kapitał — w wysokości faktycznie wypłaconej.
• Bank nie może domagać się wynagrodzenia, waloryzacji ani innej rekompensaty.
• Konsument może rozważyć dochodzenie własnych roszczeń waloryzacyjnych.

Co z umowami już spłaconymi

Wyrok ma kluczowe znaczenie także dla osób, które kredyt frankowy już spłaciły. Mogą one wystąpić z pozwem o zwrot nienależnie świadczonych kwot — w tym całej różnicy między tym, co rzeczywiście wpłaciły, a wartością wypłaconego im kapitału. Co istotne, w przypadku kredytów spłaconych bieg terminu przedawnienia rozpoczyna się dopiero od momentu, w którym konsument dowiedział się o niedozwolonym charakterze klauzul.

Praktyczne kroki po wyroku

1. Zebranie kompletu dokumentacji kredytowej — umowy, harmonogramu spłat, zaświadczeń banku.
2. Wstępna analiza umowy pod kątem klauzul abuzywnych w klauzulach przeliczeniowych.
3. Wezwanie banku do zapłaty lub bezpośrednie złożenie pozwu.
4. Wniosek o zabezpieczenie roszczenia (w sprawach aktywnych kredytów).
5. Reprezentacja w postępowaniu pierwszej i ewentualnie drugiej instancji.

Rekomendacje praktyczne

Wyrok C-520/21 wzmacnia pozycję kredytobiorców w procesie i istotnie ogranicza ryzyko procesowe. Z perspektywy decyzji o pozwie oznacza to, że scenariusz najgorszego przypadku stał się znacznie łagodniejszy, a przewidywana korzyść wzrosła. Każdą sprawę nadal jednak należy ocenić indywidualnie — wynik zależy od konkretnych zapisów umowy, historii spłat i sytuacji prawnej kredytobiorcy.